Հայոց պատմություն | Հայաստան Ⅴ-Ⅶ դար
______________________________________________________________
Պատմություն, որը ձգվում է դարերի խորքից. հայ ժողովրդի հոգևոր և ֆիզիկական պայքարը V-VII դարերում։ Հայոց պատմության տասներորդ ֆիլմը ձեզ կտանի դեպի ճակատագրական ժամանակաշրջան, երբ Արշակունիների թագավորությունը կործանվեց, և Հայաստանը հայտնվեց օտար տիրապետության լծի տակ։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս մութ ժամանակներում, երբ մենք փոքր էինք թվով ու թույլ զորությամբ, մեր մեջ կային սխրանքներ, որոնք արժանի են գրավոր հիշատակության։ Մեսրոպ Մաշտոցը և Սահակ Պարթևը՝ մեր սուրբ ուսուցիչները, հեռացան, բայց թողեցին մեզ ամենակարևորը՝ մեր գիրը, մեր հոգևոր ժառանգությունը։ Նրանց աճյունները հանգչում են հայրենի հողում՝ Օշականում։
Բայց Պարսից արքա Հազկերտը որոշեց ավարտին հասցնել Հայաստանի ինքնությունը։ Նա պահանջեց ուրանալ քրիստոնեությունը և ընդունել զրադաշտականություն։ Այս դաժան պահանջը համախմբեց հայ ժողովրդին։ Չնայած իշխանների շրջանում եղած տարաձայնություններին, Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ հայերը բարձրացան համազգային ապստամբության։ Ճակատամարտը Ավարայրի դաշտում՝ 451 թվականին, ավարտվեց մարտավարական պարտությամբ, բայց դարձավ հոգևոր աննախադեպ հաղթանակի խորհրդանիշ։ Վարդանը ընկավ մարտում, բայց նրա զոհողությունը բորբոքեց պայքարի կրակը։
Պայքարը շարունակվեց ավելի քան երեսուն տարի՝ լեռներում, ամրոցներում, պարտիզանական մարտերի տեսքով։ Ի վերջո, 484 թվականին Նվարսակի պայմանագրով Հայաստանը ստացավ ներքին ինքնավարություն։ Մարզպանական շրջանը, թեև օտար տիրապետության ներքո, նշանավորվեց մշակույթի և ճարտարապետության աննկարագրելի վերելքով։ Այսօր կանգուն են այդ ժամանակների վկաները՝ Հռիփսիմեի, Մաստարայի, Թալինի, Զվարթնոցի տաճարները, Արուճի պալատական համալիրը։ Միջին Ասիայում Պերոզ արքայի անհետացումը և Իսլամի վերելքը ստեղծեցին նոր աշխարհաքաղաքական իրավիճակ։ Բյուզանդիան և Պարսկաստանը մարտընչում էին Հայաստանի համար, բայց հայ ժողովուրդը, չնայած իր բաժանված վիճակին և ներքին դժվարություններին, դիմակայեց։ Հայոց հոգևոր և ռազմական տոկունությունը ապահովեց մեր գոյությունը մինչև նոր անկախ թագավորության հաստատումը։
Բացահայկեք հայոց պատմության այս հերոսական և ճարտարապետական հրաշքներով լի ժամանակաշրջանը։